Karbon Ayak İzi Hesaplama: Şirketler İçin Adımlar ve Örnek

1. Kuruluş ve raporlama dönemini belirleyin

Önce hangi tüzel kişilerin, tesislerin ve faaliyetlerin envantere gireceğini kararlaştırın. Konsolidasyon yaklaşımını (örneğin operasyonel kontrol, finansal kontrol veya özkaynak payı) tutarlı biçimde seçin. Tarihsel dönemlerde sahiplik veya kontrol değiştiyse geçerlilik tarihlerini kaydedin.

Raporlama başlangıç ve bitiş tarihlerini de açıkça belirleyin. Bu sınır, hangi faturaların ve ölçümlerin envantere alınacağını belirler.

2. Faaliyet verisini toplayın

Enerji tüketimi, yakıt, soğutucu gaz, ulaşım, atık ve satın alınan ürünler gibi emisyon kaynaklarını faaliyet bazında belirleyin. Mümkün olduğunda tahmini harcama yerine ölçülen fiziksel miktarı (kWh, litre, kg veya km gibi) ve dönem bilgisini kullanın.

Her kayıt için tesis, miktar, birim, tarih aralığı ve kaynak belge referansı saklamak, sonradan incelemeyi kolaylaştırır. Fatura veya ölçüm belgesi ile kaydedilen miktarın aynı olduğundan emin olun.

3. Kapsamı ve yöntemi sınıflandırın

Doğrudan kaynaklar Kapsam 1, satın alınan enerji kaynaklı dolaylı emisyonlar Kapsam 2, diğer değer zinciri kaynakları Kapsam 3 altında sınıflandırılır. Faaliyet birimi, kuruluş sınırı ve raporlama yaklaşımı sınıflandırmayı etkileyebilir; bu nedenle kapsamı varsayılan olarak değil, kuruluşunuzun durumuna göre kontrol edin.

4. Uygun emisyon faktörünü seçin

Temel denklem çoğu faaliyet için faaliyet verisi × emisyon faktörüdür. Faktörün birimi faaliyet miktarıyla uyuşmalıdır; örneğin kgCO₂e/kWh faktörünü kWh cinsinden tüketimle çarpmak gerekir. Birim dönüşümü gerekiyorsa dönüşüm adımını kaydedin.

Faktörün yayımlayan kurumunu, coğrafyasını, yılını ve kapsamını kontrol edin. Ülkeye özgü doğrulanmış veri yoksa farklı ülke değerini Türkiye değeri gibi kullanmayın; vekil (proxy) değer seçiliyorsa bunu açıkça işaretleyin.

5. Sonuçları ve veri kalitesini gözden geçirin

Toplamları kapsam ve tesis bazında inceleyin. Olağan dışı artış/azalışları, eksik dönemleri, onay bekleyen kayıtları ve aynı faaliyetin iki kez girilip girilmediğini kontrol edin.

Sonuç, kullanılan sınır ve varsayımlarla birlikte raporlanmalıdır. Yazılım hesabı otomatikleştirebilir; ancak seçilen veri, faktör ve yöntem için kurumsal inceleme ve gerekli bağımsız doğrulama ayrıca yapılmalıdır.

Bir faaliyet kaydında hangi bilgiler bulunmalı?

Hesabı sonradan tekrar kurabilmek için miktarın yanında faaliyetin hangi tüzel kişiye, tesise ve raporlama dönemine ait olduğunu kaydedin. Kullanılan faktörün yayımlayan kurumu, yayın yılı, coğrafyası, birimi ve kaynak belgesi de aynı kayıt izinde bulunmalıdır.

• Kuruluş, tesis ve raporlama dönemi
• Faaliyet miktarı ve ölçü birimi; mümkünse fatura veya sayaçtan alınan fiziksel tüketim
• Kaynak belge veya ölçüm referansı
• Emisyon faktörünün kaynağı, yılı, coğrafyası ve payda birimi
• Tahmin, dönüşüm veya vekil (proxy) faktör kullanıldıysa bunun gerekçesi

Örnek hesap: kWh tüketimini tCO₂e sonucuna çevirme

Örnek olarak dağıtım hattına bağlı bir tesiste 10.000 kWh elektrik tüketildiğini ve 2023 dönemi için ETKB/EVÇED’in yayımladığı 0,469 tCO₂e/MWh tüketim noktası faktörünün uygun olduğunu varsayalım. Önce 10.000 kWh ÷ 1.000 = 10 MWh bulunur; ardından 10 MWh × 0,469 tCO₂e/MWh = 4,69 tCO₂e hesaplanır.

Bu yalnızca birim dönüşümünü gösteren örnektir. Gerçek raporda bağlantı türü, raporlama dönemi, kullanılan yöntem ve kaynağın güncelliği kontrol edilmelidir. Üretim ortalaması ve iletim bağlantısı faktörleri aynı değer değildir.

• Faaliyet verisi: 10.000 kWh
• Dönüşüm: 10.000 kWh ÷ 1.000 = 10 MWh
• Örnek faktör: 0,469 tCO₂e/MWh · Türkiye, dağıtım bağlantısı, 2023
• Sonuç: 10 MWh × 0,469 = 4,69 tCO₂e

Sonucu kaydetmeden önce kontrol edin

Hesaplanan toplamı onaylamadan önce aynı dönemin faturalarının eksiksiz olduğunu, birimlerin doğru çevrildiğini ve aynı tüketimin farklı dosyalardan iki kez eklenmediğini gözden geçirin. Sonucu, kullanılan sınır ve faktör notuyla birlikte okuyun; otomatik hesaplama bağımsız doğrulama anlamına gelmez.

• Eksik ay veya tesis var mı?
• Fatura dönemi ile raporlama dönemi uyuşuyor mu?
• Faktörün payda birimi tüketimle aynı mı?
• Varsayım veya veri boşluğu raporda açıkça belirtilmiş mi?

İlgili rehberler

• Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları: Örneklerle Açıklama
• Türkiye Elektrik Emisyon Faktörü: 2023 Değerleri ve Hesap

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• GHG Protocol Corporate Standard
• GHG Protocol Scope 3 Standard
• ISO 14064-1:2018
• ETKB/EVÇED — Türkiye elektrik üretimi ve tüketim noktası emisyon faktörleri

Kaynakların yürürlük ve güncellik durumunu yayımlama tarihine göre yeniden kontrol edin.